Hoe werkt het pijnsysteem?

"Je lichaam heeft een slim beschermingssysteem: Pijn vertelt niet hoeveel schade er is, maar hoeveel bescherming jij op dat moment nodig hebt. "

Inleiding — Pijn is een beschermingsmechanisme

Pijn is één van de meest indrukwekkende functies van ons lichaam.  Niet omdat het zo vervelend is, maar omdat het een slim syteem is.

Pijn is namelijk geen simpel eenduidig alarmsignaal. Het is een complex besluit van je hele zenuwstelsel: je zenuwen, ruggenmerg en vooral veel gebieden in je brein werken samen om te beoordelen:

“Is het op dit moment verstandig voor het voorbestaan dat jij pijn voelt? Moet je beschermd worden? ”

Het pijnsysteem is geen eenvoudige “alarmbel”, het is een heel netwerk van zenuwen, ruggenmerg en brein dat bepaalt of een prikkel wel of niet als pijn wordt ervaren. En dat systeem is dynamisch: het verandert mee met stress, slaap, emoties, en eerdere ervaringen.

In dit artikel neem ik je mee naar de drie belangrijkste schakels in het pijnsysteem:

1. De alarmprikkel –  waar komt die vandaan
2. De versterking of filtering in het ruggenmerg
3. De interpretatie van het brein 

1. Dreiging detecteren:  de nociceptoren

Overal in je lichaam zitten kleine zenuwuiteinden die ‘dreiging' kunnen waarnemen. we noemen ze nociceptoren. Ze zijn gespecialiseerd in het waarnemen van prikkels die een schadelijke invloed kunnen hebben. Ze reageren bijvoorbeeld op:

•druk (= mechanische invloeden)
•hitte of kou (= temperatuurs invloeden)
•ontsteking (= chemische invloeden)
•weefselbeschadiging, of dreiging daarvan

Die zenuwen sturen vervolgens een signaal richting hersenen. 

Let op: Deze signalen zíjn nog geen pijn. Het zijn meer berichten zoals: “Iets gebeurt hier, kijk even mee.”

Pijn ontstaat pas later, in je brein.

2. Het ruggenmerg als poort: versterken of dempen

Het signaal vanuit de nociceptoren reist verder richting brein. Het arriveert bij het ruggemerg. In het ruggenmerg komt alle informatie samen.

Daar beslist het systeem:
•hoeveel signaal er doorgelaten wordt
•hoeveel wordt gedempt
•of iets extra aandacht verdient

Daarna wordt het signaal doorgestuurd richting brein te ja, te nee. Echter andere binnenkomende prikkels kunnen deze signalen beïnvloeden: of tegenhouden, of wellicht versterken. Ook ‘tegemoetkomende ‘ signalen vanuit het brein naar het lichaamsdeel toe beinvloeden. Dit alles heet het poortmechanisme (gate control Melzack & Wall, 1965).  Het signaal wordt bij de poort gemoduleerd.

Daarom kan bijvoorbeeld wrijven helpen: er kan dan maar een signaal door.  Of waarom pijn erger wordt als je uitgeput bent (slechtere poortwachter), en waarom bijvoorbeeld pijn kan afnemen in veilige, rustige situaties.

3. Het brein beslist: ‘Moet er pijn aangezet worden?’

Alle binnenkomende informatie wordt door het brein beoordeeld in samenhang met:

•Sensorische input: signalen van de nociceptoren, zoals we hierboven al bespraken (bijv. koude, hitte, mechanische prikkels).

•Context en verwachtingen: wat je ziet, denkt en van tevoren verwacht over een situatie. Waar ben ik, wat zie ik, is het hier veilig, hoe reageren de mensen om me heen? Bijvoorbeeld: een rode kleur kan pijngevoel versterken zelfs bij dezelfde stimulus. Of een hysterisch reagerende dokter op de eerste hulp  zal ook je pijn niet positief beïnvloeden. Of een behandelaar die zei dat je rug scheef staat.. 

•Eerdere ervaringen en herinneringen: eerdere pijnervaringen en angsten kunnen de drempel verlagen (sensitisatie). 

•Gedachten en emoties: ook deze beïnvloeden de waargenomen intensiteit van pijn: ‘oh dit gaat pijn doen’ , of ‘mijn rug is kwetsbaar’. Of angst, gevoelens van somberheid. 

Alles heeft invloed op de beslissing over dreiging en pijn.  En het brein bepaalt uiteindelijk:

“Is pijn nu de beste manier om jou te beschermen? Is de dreiging groter dan de veiligheid? Is pijn nodig ja/nee/ hoeveel?”

Daarom is pijn altijd écht, en niet altijd is pijn een betrouwbare maat voor schade.
Het gaat om de betekenis die er in het brein aan het signaal wordt toegekend.

4. Waarom pijn soms blijft — sensitisatie

Als je langere tijd pijn hebt, past het systeem zich aan. Het alarmsysteem doet zijn uiterste best.. Het wordt alerter, gevoeliger:

• de zenuwuiteinden reageren sneller
• het ruggemerg versterkt signalen eerder 
• en breinnetwerken raken gemakkelijker geactiveerd

Het systeem staat dan beeldend gezegd “wat pittiger afgesteld”: Het eerste signaal komt sneller door, en wordt anders geïnterpreteerd dan tevoren. En er wordt door de pijncentra sterker op gereageerd.

Dit noemen we sensitisatie: een biologisch proces waarbij het systeem beter wil beschermen — soms té goed.



🟦

5. Wat pijn kan beïnvloeden

Pijn is dynamisch. Het verandert van dag tot dag, soms van uur tot uur.
Bijna alles wat je kan bedenken beinvloedt het brein. En alles wat invloed heeft op het brein , heeft invloed op pijn. 

Voorbeelden van factoren die de gevoeligheid van het systeem beïnvloeden:

Kan pijn versterken:
•stress
•slechte slaap
•overprikkeling
•teveel inactiviteit
•angst of zorgen

Kan pijn dempen:
•beweging op maat
•rust en regelmaat
•veilige omgeving
•kennis & begrip over pijn
•ontspanning

Samenvatting

1.  Dreiging wordt gedetecteerd → nog geen pijn.

2.  Het ruggenmerg bepaalt hoeveel informatie naar boven gaat.

3.  Het brein beslist of pijn een nuttige beschermingsreactie is.

4.  Het systeem kan gevoeliger worden door oa langdurige pijn, stress of overbelasting.

5.  Je kunt invloed uitoefenen op hoe gevoelig het systeem staat.

Dit inzicht is geen “alles tussen de oren”.  Het is wat mij betreft precies het tegenovergestelde: het helpt het systeem zich te herkalibreren. Kennis geeft veiligheid . Meer veiligheid, Minder dreiging → minder noodzaak voor pijn.